Wil je zelf het heft in handen nemen? Voedseldemocratie!
Samen strijden voor zeggenschap over ons voedsel.
Hoe kunnen wij ons voedselsysteem naar onze behoeften vormgeven? Om de uitdagingen van een duurzaam voedselsysteem het hoofd te bieden, moeten we het heft in eigen hand nemen. Dit wordt in de Europese wetenschappelijke literatuur wel aangeduid als het streven naar voedseldemocratie – of – in de context van een wereldwijde strijd, als voedselsoevereiniteit.
Wat betekent voedselsoevereiniteit?
Voedselsoevereiniteit betekent dat het recht van alle mensen op gezond, cultureel passend en duurzaam geproduceerd voedsel wordt gerealiseerd. Landen, regio’s en vooral de mensen die er wonen, bepalen zelf de praktische vormgeving van het landbouw- en voedselsysteem. Laat dit niet over aan de geglobaliseerde markten en de belangen van multinationals. Het concept richt zich op de mensen die voedsel produceren, verwerken en consumeren. Eerlijke toegang tot hulpbronnen zoals land, water, zaden en biodiversiteit vormt de basis voor boerderijen om op een sociaal rechtvaardige en ecologisch duurzame manier voedsel te produceren.
Dat betekent dat we platforms moeten creëren waar we als mondige burgers zelf de aanpak van voedsel gerelateerde vraagstukken kunnen bepalen. Denk aan zaken zoals het terugdringen van transportafstanden van de ingrediënten van ons dagelijks eten, het in kaart brengen van producten uit de nabije omgeving, het leren kennen van de producenten van ons voedsel of het uitdragen van kennis over gezonde en duurzame voeding. Twee voorwaarden zijn daarbij van bijzonder belang: we moeten ons voedselsysteem regionaal maken en we moeten alle actoren die betrokken zijn bij landbouw en voeding daarbij betrekken – van producenten en verwerkende industrieën tot detailhandelaren en restauranthouders en tot stedelijke tuinders, distributeurs, sociale verenigingen, milieuorganisaties en nog veel meer.
We kunnen hiermee veel bereiken, zoals:
- een uitwisseling tussen alle actoren die betrokken zijn bij het organiseren van de beschikbaarheid van goed voedsel voor allen;
- het versterken van regionale economische processen waarin de productie, verwerking, marketing en consumptie van voedsel ruimtelijk dichter bij elkaar komen te liggen;
- een actieve, creatieve rol van consumenten in de productie en toegang tot hun voedsel;
- transparantie, respect en educatie waarbij alle actoren in de voedselsector betrokken zijn;
- kritische discussies over het grondgebruik in van stedelijke gebieden, bijvoorbeeld voor gemeenschapstuinen en voedselverbindingsplekken;
- preventie van afval;
- het terugdringen van voertuigbewegingen rondom voedsel (35% van alle verkeersbewegingen in Nederland).
Lokaal voedselbeleid heeft daarom de potentie om sociale, politieke en economische structuren te democratiseren.
Wij beginnen niet vanaf nul
In Nederland wordt het voedselbeleid al op veel plaatsen en op verschillende manieren ‘van onderop’ op gemeentelijk niveau gemaakt. Er ontstaan steeds meer tuinen op stedelijke bodem. Tijdens het tuinieren wisselen mensen ideeën uit over voeding en leren ze hoe ze zelf gezond voedsel kunnen produceren. Door middel van agro-ecologie creëren consumenten samen met boeren een eerlijker landbouwmodel op regionaal niveau – ver weg van anonieme markten. In coöperatieve bakkerijen, ambachtelijke kaasfabriekjes en bierbrouwerijen worden andere werk- en verwerkingsconcepten toegepast. Innovatieve verkoopmodellen zoals inkoopcoöperaties en online marktplaatsen worden steeds populairder. Steeds meer consumenten maken bewuste keuzes in hun aankoopbeleid: ze kiezen voor seizoensgebonden, ecologische en eerlijk geproduceerde voeding. En verder: initiatieven om voedsel te delen en om voedsel te redden van de vuilnisbak nemen steeds meer toe.
Tot nu toe is het geweldig?
Ook als het gaat om de omgang met en de toegang tot voldoende en goede voeding, zijn er ook minder positieve trends te zien: veel mensen in Nederland kunnen zich geen goede en gezonde voeding veroorloven en zijn afhankelijk van goedkope levensmiddelen uit discountwinkels. Het aantal voedselbanken en het aantal mensen met een laag inkomen in Nederland dat daarvan afhankelijk is, groeit nog steeds. In 2023 waren er 176 voedselbanken, waarvan ruin 185.000 mensen gebruik hebben gemaakt (https://voedselbankennederland.nl/ ) Hoe goedbedoeld en eerlijk de inzet van de vele vrijwilligers ook mag zijn, voedselbanken verhullen het schandaal van de armoede in een rijke samenleving – en legitimeren de structuren waardoor mensen van hun voedselsoevereiniteit zijn beroofd in plaats van deze terug te geven.
Als we onze knowhow en middelen willen bundelen om een echte verandering in voedsel en landbouw teweeg te brengen, als we de actoren in onze stad of regio willen leren kennen om met hen samen te werken aan voedselprojecten, dan moeten ecologische kwesties niet los van elkaar worden behandeld, maar juist samen worden bekeken. Een voedselraad kan alleen bijdragen aan echte voedselsoevereiniteit als mensen uit alle sociale lagen erbij betrokken worden, en niet alleen de bevoorrechte bevolkingsgroepen
