Wat betekent integraal voedselbeleid voor een gemeente

Introductie

Het is een algemene en breed gedragen opvatting dat een voedselvisie van een gemeente moet uitgaan van een integrale aanpak. Alleen op die manier kan duurzaam en gezond voedsel op alle beleidsterreinen en in verbinding met elkaar in het DNA van een gemeente worden geïmplementeerd. We lezen dit ook in allerlei gemeentelijke visies terug, maar wat bedoelen we daar precies mee en hoe pakken we dat in de praktijk aan?

Integraal voedselbeleid wordt daarbij vaak als een model beschreven, maar zou eigenlijk veel meer als een werkwoord benaderd moeten worden. Doen we dit niet dan blijven we hangen in allerlei algemene en verwarrende gesprekken die ons slechts langzaam verder helpen.

De actiegerichte aanpak die we hier voorstellen benaderd integraal voedselbeleid als een werkwoord op basis van de wettelijke taken waar iedere gemeente als opdracht vanuit de landelijke overheid de verantwoordelijkheid voor draagt.

Wettelijke taken van een gemeente

Gemeenten hebben een brede verantwoordelijkheid om lokaal bestuur en dienstverlening te verzorgen. De wettelijke taken van een gemeente zijn vastgelegd in allerlei wetten, waar onder de Gemeentewet. De omgevingswet is daar de laatste jaren als belangrijke overkoepelend wet bij gekomen.

Hierbij een overzicht van de belangrijkste wettelijke taken van een gemeente:

  • Gemeentewet waarin de inrichting, samenstelling en bevoegdheden van gemeenten en hun bestuursorganen is vastgelegd.
  • Omgevingswet o.a. ruimtelijke ordening, milieu, bouwen en water.
  • Participatiewet m.b.t. bijstand en ondersteuning voor mensen die niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien.
  • Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) regelt de ondersteuning aan inwoners die hulp nodig hebben om zelfstandig te kunnen blijven wonen en meedoen aan de samenleving.
  • Wet Algemene Plaatselijke Verordening (APV) o.a. regels voor horeca en evenementen en handhaving.
  • Wet Publieke gezondheid: bescherming, bevordering en bewaking publieke gezondheid.
  • Jeugdwet: jeugdhulp en jeugdbescherming, GGZ.
  • Woningwet m.b.t. sociale huisvesting en woningcorporaties.
  • Milieuwetgeving o.a. afval, geluid en luchtkwaliteit.
  • Wet inburgering: taal en integratie van nieuwkomers.

 

Naast deze wetten zijn er nog een breed scala aan ‘kleinere’ wetten waar een gemeente uitvoering aan geeft. Zie ook Rijksoverheid.nl en Kennisbank Openbaar bestuur.

Voedselbeleid is als zodanig geen wettelijke taak van een gemeente en dat is ook een van de redenen waarom nog weinig gemeenten hierin investeren. Gemeenten kunnen Voedsel wel invullen als een beleidsoverstijgend/ beleidsdoorsnijdend thema. Zoals gemeenten dat bijvoorbeeld ook doen met de thema’s als de Energietransitie, Klimaatadaptatie, Sociale cohesie, Gelijke kansen en Regionale samenwerking.

Voedsel als integraal thema

Als je de verschillende wettelijke taken wat diepgaander bekijkt en je met een voedselbril naar deze taken kijkt dan is al snel duidelijk dat voedsel een grote positieve bijdrage kan leveren aan de realisatie van de doelstellingen en uitvoering van die wetten en derhalve aan de uitvoering van al die wetten gekoppeld kan worden.  In de praktijk gebeurt dat echter nog heel weinig en wordt het vaak vergeten. Zo zijn er bijvoorbeeld allerlei beleidsnotities te vinden op het terrein van sport waarin het woord voedsel niet voorkomt en dat is toch best wel vreemd gezien het  grote wetenschappelijk bewezen effect van voedsel op sportprestaties. Datzelfde geldt ook voor beleidsnotities op het terrein van o.a. zorg en gezondheid.

In de dagelijkse praktijk van een gemeente worden de wettelijke taken verder uitgewerkt in thematische beleidsnota’s met ambities, kaders en doelen en programmabegrotingen die door de gemeenteraad worden vastgesteld. Op een beleidsnota volgt vervolgens een uitvoeringsagenda met acties, maatregelen en geld om het beleid te implementeren.

Om integraal voedselbeleid in de praktijk werkbaar te maken is het een voorwaarde dat aan de voorkant bij de ontwikkeling van de beleidsnota’s (of tussentijds bij de herziening van beleid) al wordt nagedacht over de relatie met voedsel. En …. dat gebeurt nu nog nauwelijks!

In deze actiegerichte aanpak hebben we daarom als hulpmiddel bij de ontwikkeling van beleid de belangrijkste wettelijk verplichte gemeentelijke beleidsthema’s op een rij gezet. Bij ieder van deze thema’s hebben we vervolgens de relatie met voedsel verkend en een reeks aan voorbeeldvragen opgesteld. Vragen die iedere wethouder en ambtenaar bij de start van de ontwikkeling en/of herziening van het beleid voor het betreffende beleidsthema zou moeten stellen en bespreken met  haar inwoners, voedselinitiatieven en andere voor dat thema relevante stakeholders.  

Heb je als gemeente al een Voedselraad? Dan zijn dit ook de vragen die je in verschillende sessies aan de Voedselraad kunt voorleggen en samen kunt bespreken.

De  vragen die we voorstellen zijn niet uitputtend, maar geven wel een goede indicatie van de punten waarover nagedacht zou moeten worden. het zou ene mooie stap zijn als we in samenwerking met de gemeenten gewerkt kan gaan worden aan een nog meer complete en uitputtende lijst!

Actiegerichte aanpak beleidsthema’s

In het kader van de wettelijke taken wordt op onderstaande thema’s binnen iedere gemeente beleid ontwikkeld. Verschillende thema’s hebben op het eerste gezicht niets met voedsel te maken. In de uitwerking zullen we echter laten zien dat die relaties er wel degelijk zijn en ook belangrijk zijn om te verkennen om het betreffende beleid succesvol tee maken!

Beleidsthema’s 

  1. Ruimtelijke ordening en wonen
  2. Verkeer en vervoer
  3. Openbare orde en veiligheid
  4. Sociaal domein
  5. Economische zaken
  6. Milieu en duurzaamheid
  7. Cultuur, sport en recreatie
  8. Financiën en belastingen
  9. Bestuur en dienstverlening
  10. Interne organisatie

 

De relatie tussen de verschillende thema’s en voedsel maken we zichtbaar door de thema’s weer onder te verdelen in verschillende categorieën met vragen. Per categorie hebben we ook een doel geformuleerd.

Bij elk thema kan verder  aanvullend worden verkend welke rol de gemeente zou willen of kunnen innemen:

  • Stimulerend: subsidies, matchmaking, opdrachten geven.
  • Faciliterend: ruimte bieden, vergunningen versoepelen, netwerken ondersteunen.
  • Regulerend: via regelgeving, inkoopbeleid of kaders sturen.
  • Participerend: actief meedoen in initiatieven of co-creatie met burgers/bedrijven.

Inwonersparticipatie

De vraag bij dit alles is wel in hoeverre de gemeente verplicht is om inwoners te laten participeren bij de ontwikkeling van beleid. Deze participatie is deels verplicht en deels beleidsmatig vormvrij.

In het kader van de Omgevingswet (vanaf 1 januari 2024) is er een participatieplicht opgelegd bij het opstellen van de omgevingsvisie en de daarbij horende omgevingsplannen. Gemeenten moeten aangeven óf en hoe inwoners en andere belanghebbenden zijn betrokken bij beleidsontwikkeling. De wet stelt dus geen harde eisen hoe participatie moet plaatsvinden, maar wel dat het proces inzichtelijk en verantwoord is. Naast de Omgevingswet heeft de gemeente ook enkele verplichtingen in het kader van o.a. Algemene Wet Bestuursrecht en de Wet Gemeenschappelijke regelingen.

Buiten deze wettelijke verplichtingen is inwonerparticipatie niet verplicht, maar wordt het steeds belangrijker als bestuurlijke norm. Gemeenten worden door het Rijk gestimuleerd om via participatie het draagvlak en de kwaliteit van beleid te vergroten. Veel gemeenten hebben daarom eigen participatieverordeningen of -beleid waarin staat wanneer en hoe participatie wordt ingezet.  Ook is elke gemeente verplicht om een inspraakregeling te hebben, waarin staat beschreven hoe burgers kunnen participeren bij beleidsvoorbereiding. Dit is vaak uitgewerkt in een participatieverordening.

Het gebruik van deze aanpak in de praktijk?

Deze
actiegerichte aanpak voor integraal gemeentelijk voedselbeleid kun je bij de start van de ontwikkeling van nieuw beleid of bij de herziening van bestaand beleid
gebruiken. Dat geldt voor ambtenaren en beleidsteams binnen de gemeente zelf, maar ook bijvoorbeeld voor een Voedselraad die een bepaald beleidsthema verder
wil verkennen.

Je kunt de aanpak daarbij praktisch gebruiken als :

  • Gespreksleidraad in bijeenkomsten en verkenningen.
  • Analysemethode om kansen en knelpunten in een
    gemeente of wijk te onderzoeken.
  • Checklist  om
    bij bestaand beleid te controleren of voedsel of de volle breedte en
    daarmee integraal is meegenomen in het beleid.

 

Het wordt daarmee ook een belangrijk onderdeel bij de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie van het beleid en de rol van voedsel daarbij.

 

Bedenk ook dat het bijna onmogelijk is om in een keer met alle thema’s en vragen aan de slag te gaan. Breng daarom focus aan. Kies enerzijds het beleidsterrein dat voor
jouw gemeente prioriteit heeft en/of waar de meeste energie op zit en anderzijds de wijze waarop je het wil gaan inzetten (als gespreksleidraad, analysemethode of checklist).

We geven hieronder alleen een voorbeeld voor het thema Ruimtelijke ordening en wonen. Je kunt de volledige aanpak voor alle thema’s hier downloaden.

Voorbeeld thema 1 - Ruimtelijke ordening en wonen

Voedsel, wonen en ruimtelijke ordening zijn nauw met elkaar verbonden binnen het gemeentelijk beleid. Ruimtelijke keuzes bepalen waar voedsel geproduceerd, verkocht en geconsumeerd kan worden — denk aan ruimte voor volkstuinen, markten of stadslandbouw. Ook in woonwijken speelt voedsel een rol: goede toegang tot vers en gezond voedsel draagt bij aan gezondheid en leefbaarheid, terwijl gezamenlijke voedselinitiatieven de sociale samenhang versterken. Door voedsel expliciet mee te nemen in ruimtelijke ordening en woonplannen, kan een gemeente bijdragen aan een duurzamer, gezonder en eerlijker voedselsysteem.

Bij dit thema gaat het onder meer over:

  • Omgevingswet
  • Bestemmingsplannen / gebiedsontwikkeling/ stedelijke ontwikkeling
  • Bouwvergunningen / Naleving bouwvoorschriften
  • Woningbouw en volkshuisvesting
  • Openbare ruimte / Leefbaarheid in wijken en dorpen

Vragen per categorie

Visie en strategie

Doel: plaatsbepaling van voedsel binnen ruimtelijk beleid en ontwikkelstrategieën.

  • Welke rol speelt voedsel in onze ruimtelijke visie of omgevingsvisie?
  • Willen we voedsel expliciet onderdeel laten zijn van ruimtelijke keuzes?
  • Hoe draagt de inrichting van ruimte bij aan een duurzaam en veerkrachtig voedselsysteem

 

Ruimtegebruik en inpassing

Doel: verkennen van fysieke mogelijkheden voor voedselproductie en -distributie.

  • Is er ruimte voor stadslandbouw, voedselbossen of buurttuinen?
  • Kunnen we voedselproductie combineren met andere functies zoals wonen, zorg of recreatie?
  • Hoe benutten we de openbare ruimte, braakliggende of tijdelijke locaties voor voedseldoelen?

 

Leefomgeving en gezondheid

Doel: koppeling van voedsel aan leefbaarheid, gezondheid en inclusie.

  • Hoe zorgen we voor toegang tot gezond en betaalbaar voedsel in alle wijken?
  • Kan de fysieke leefomgeving gezond eetgedrag stimuleren?
  • Welke rol spelen voedselverbindingsplekken (zoals buurtmoestuinen) in sociale cohesie?

 

Logistiek en korte ketens

Doel: organiseren van voedselstromen in relatie tot de woonomgeving.

  • Kunnen we hubs of markten inpassen voor lokale voedselverspreiding?
  • Hoe beperken we verkeersbewegingen en uitstoot rondom voedseltransport?
  • Welke rol kan de gemeente spelen in het faciliteren van korte ketens?

 

Regelgeving en participatie

Doel: identificeren van beleidsruimte en betrokkenheid van inwoners.

  • Welke (juridische) belemmeringen zijn er in bestemmingsplannen voor voedselinitiatieven?
  • In hoeverre kunnen en willen bewoners zelf voedsel produceren?
  • Hoe ondersteunen we burgerinitiatieven op dit vlak – ruimtelijk én bestuurlijk?
Translate »