In het NWA-programma ‘Transitie naar een duurzaam voedselsysteem’ is door een breed consortium van o.a. boeren, bedrijven, burgers en beleid kennis opgedaan om een duurzaam voedselsysteem als geheel
sneller dichterbij te brengen. De resultaten zijn beschreven in een magazine getiteld “Ingrediënten voor een groene Toekomst”.

Het voedselsysteem omvat alle schakels van productie tot consumptie en de actoren daaromheen, zoals overheid, bedrijven en kennisinstellingen. Het wordt beïnvloed door sociale, economische en ecologische factoren en heeft gevolgen voor gezondheid, milieu en werkgelegenheid.

Om dit complexe geheel te begrijpen, is een systeemaanpak gebruikt die vanuit verschillende disciplines kijkt naar de onderlinge relaties binnen het systeem. Daarbij wordt gebruikgemaakt van het ijsbergmodel, waarin de zichtbare problemen (zoals stikstofcrisis, biodiversiteitsverlies) slechts het topje van de ijsberg vormen. Onder de waterlijn liggen de minder zichtbare gedragspraktijken, structuren en paradigma’s die deze problemen veroorzaken.

De uitdaging is om voorbij symptoombestrijding te komen en te zoeken naar hefboompunten: plekken in het systeem waar kleine veranderingen grote effecten kunnen hebben. Die liggen vooral in de diepere systeemlagen, zoals wetgeving, markten en heersende overtuigingen.

Het ijsbergmodel bleek nuttig om onderzoekers een gemeenschappelijke taal te geven en het voedselsysteem integraal te analyseren — van de huidige situatie tot mogelijke transities naar een duurzaam systeem.

De analyse toont dat het Nederlandse voedselsysteem uit balans is: het levert genoeg voedsel, maar veroorzaakt ongelijkheid, milieuschade en gezondheidsproblemen. Onderliggende structuren (zoals prijsmechanismen, beleid en onderwijs) en paradigma’s (zoals techno-optimisme en individualisme) houden de huidige situatie in stand.

Echte verandering vraagt om aanpassing van deze diepste lagen — onze overtuigingen en waarden — zodat het systeem kan transformeren naar meer duurzaamheid, gezondheid en rechtvaardigheid.

Het Hele magazine kun je hier downloaden.

Hier vind je ook een korte uitleg van het IJsbergmodel met concrete voorbeelden van Bram van Helvoirt van HAS Green Academy in Den Bosch.